Waarom nee leren zeggen niet genoeg is

Grenzen stellen wordt vaak gezien als een communicatieve vaardigheid

Wanneer we spreken over grenzen stellen, ligt de nadruk meestal op gedrag. Wat zeg je? Hoe zeg je het? Hoe blijf je rustig?

Maar een grens uitspreken is geen neutrale handeling. Het verandert iets in de relatie. Er kan wrijving ontstaan. Teleurstelling. Stilte. Een discussie die je niet had voorzien.

Voor een systeem dat gevoelig is voor relationele spanning is dat voelbaar. Het lichaam reageert direct.

Wat er gebeurt in je zenuwstelsel wanneer spanning oploopt

Zodra spanning oploopt, schakelt het systeem over op een stressreactie. De vier primaire reacties zijn: vechten, vluchten, bevriezen en aanpassen.

Vechten (fight)

Vechten zie je wanneer iemand de discussie aangaat vanuit overbelasting. De toon wordt scherper. Argumenten worden harder neergezet. De grens wordt uitgesproken, maar met strijd. Het contact versmalt en het gesprek polariseert.

Vluchten (flight)

Vluchten betekent niet altijd fysiek weggaan. Het kan ook mentaal zijn. Je stelt het gesprek uit. Je wordt onbereikbaar. Of je schiet in je hoofd: analyseren, verklaren, relativeren, malen. Het directe contact met je gevoel raakt op afstand.

Bevriezen (freeze)

Bevriezen is het moment waarop je jezelf kwijt bent. Je weet niet meer wat je vindt. Je lichaam verstilt. Woorden komen niet. Je zegt iets om het moment te laten passeren, zonder werkelijk aanwezig te zijn.

Aanpassen (fawn)

Aanpassen is een sterk relationele reactie. Je stemt af op de ander. Je verzacht je woorden. Je neemt verantwoordelijkheid voor de sfeer. Je voegt uitleg toe om het ongemak te verminderen. Je eigen positie verschuift subtiel naar de achtergrond.

Deze reacties ontstaan snel. Vaak sneller dan je bewuste keuze. Daarom werkt nee leren zeggen als losse vaardigheid vaak niet.

Waar je dit in het dagelijks leven ziet

Deze reacties spelen zich zelden af in grote dramatische momenten. Meestal ontstaan ze in kleine situaties waarin spanning voelbaar wordt.

Soms ga je in de strijd (vechten). Je reageert scherper dan je eigenlijk wilt. Je gaat discussiëren, verdedigen of overtuigen, terwijl je later denkt: dit was eigenlijk niet wat ik bedoelde.

Soms ga je uit contact (vluchten). Je stelt het gesprek uit, zegt dat je er later op terugkomt of je trekt je terug in je hoofd. Je gaat analyseren, relativeren of malen in plaats van te voelen wat er eigenlijk speelt.

Soms verstilt er iets (bevriezen). Je weet niet meer wat je wilt zeggen. Je raakt je woorden kwijt. Je zegt iets om het moment te laten passeren, terwijl je achteraf denkt: dit was eigenlijk niet wat ik wilde.

En vaak gebeurt iets anders: je past je aan.
Je zegt toch ja tegen een afspraak waar je eigenlijk te moe voor bent.
Je blijft uitleggen waarom je iets niet kunt, terwijl een simpel “dat lukt me niet” genoeg was.
Je voelt dat iets schuurt in een gesprek, maar laat het gaan om de sfeer goed te houden.
Je neemt nog een taak op je omdat je denkt dat de ander het anders zwaar krijgt.

Van buiten ziet dat er vaak betrokken en coöperatief uit. Van binnen vraagt het voortdurende afstemming.

Grenzen beginnen bij herkenning

Veel grenzen gaan niet verloren op het niveau van inzicht, maar op het niveau van regulatie. Je voelt dat iets niet klopt, en tegelijkertijd voel je de spanning die dat gevoel oproept.

Die spanning activeert een bekende reactie.

Daarom begint grenzen stellen niet bij taal, maar bij herkenning.

Ga je in de strijd?
Trek je je terug?
Raak je jezelf kwijt?
Of ga je automatisch zorgen voor de ander?

Hoe eerder je dit ziet, hoe meer ruimte er ontstaat. Niet om perfect te reageren, maar om aanwezig te blijven terwijl de spanning voelbaar is.

Van automatische reactie naar innerlijke stevigheid

Wanneer een grens voortkomt uit aanwezigheid klinkt zij anders. Niet vanuit strijd, niet vanuit terugtrekken, niet vanuit verstilling en ook niet vanuit aanpassen. Ze ontstaat vanuit innerlijke congruentie: je blijft in contact met wat je voelt én met de ander in de relatie.

Dat vraagt oefening. Niet alleen in woorden of als vaardigheid, maar vooral in draagkracht. In het vermogen om spanning te voelen zonder er direct in mee te bewegen.

Op 8 maart, Internationale Vrouwendag, staat dit thema centraal in de online workshop Van Aanpassing naar Authenticiteit. We onderzoeken hoe automatische stressreacties kunnen verschuiven naar bewuste aanwezigheid en innerlijke stevigheid, in werk en in relaties.

Je kunt live deelnemen op 8 maart om 9.30 uur. Lukt dat moment niet, dan kun je je ook inschrijven voor de replay. Je ontvangt dan de opname en kunt de workshop op een later moment volgen en de oefeningen in je eigen tempo meedoen.

Meer informatie en aanmelden: Van Aanpassing naar Authenticiteit.