Bovenstroom en onderstroom: wat er echt speelt in teams

Wat zijn bovenstroom en onderstroom?

De bovenstroom is alles wat in een team of organisatie zichtbaar en bespreekbaar is: taken, afspraken, besluiten en resultaten. De onderstroom is wat daaronder meebeweegt en de samenwerking mede bepaalt: spanning, loyaliteiten, oud zeer en ongeschreven regels. Boven- en onderstroom horen bij elkaar. Elk team heeft beide lagen, ook een team waar het goed gaat, en de onderstroom vertelt je wat in de samenwerking aandacht vraagt.

Onlangs begeleidden we een team waar de dag rustig begon. De vraag ging over reflectie, samenwerking en samen vooruitkijken, en van een conflict was weinig te merken. Halverwege de dag kantelde het. Twee collega's raakten in een stevige confrontatie die duidelijk over meer ging dan dat ene moment. Binnen een paar minuten lag op tafel wat al veel langer meespeelde: frustraties die nooit waren uitgesproken, irritaties waar steeds omheen werd bewogen en spanning die iedereen voelde. Het team kon er niet meer omheen.

Als de onderstroom boven komt

Voor ons is zo'n moment het eigenlijke werk. We maken pas op de plaats en laten het programma voor wat het is, want wat er nu op tafel ligt is belangrijker dan wat er op de agenda stond. Het eerste wat we doen is waarderen dat het naar boven komt. Dat klinkt misschien vreemd bij een botsing waar iedereen van schrikt, maar wat maandenlang onder de oppervlakte heeft meebewogen, is nu eindelijk aanspreekbaar. Daarna begint het echte gesprek, over wat er tussen deze twee collega's speelt en over wat daar al langer onder lag. Dat gesprek is zelden comfortabel en het lost ook niet alles op. Wel hoeft daarna niemand meer te doen alsof er niets aan de hand is, en dat geeft een team verrassend veel lucht.

Hoe herken je de onderstroom?

De meeste teams voelen de onderstroom allang voordat die aan de oppervlakte komt. Je merkt het aan stiltes in een vergadering, aan humor die een opmerking wegpoetst, aan besluiten die genomen worden en daarna blijven liggen, en aan gesprekken die pas na afloop op de gang worden gevoerd. In organisaties zie je hetzelfde op grotere schaal: een reorganisatie die op papier is afgerond en in de praktijk stroef loopt, of nieuwe collega's die binnen een paar maanden dezelfde voorzichtigheid laten zien als de mensen die er al jaren werken.

Waarom teams de onderstroom vermijden

Dat teams hier omheen bewegen is begrijpelijk. Zodra de onderstroom ter sprake komt, gaat het gesprek over gedrag, loyaliteiten en patronen, en dat is ongemakkelijker dan praten over taken en afspraken. Vermijden houdt het werkbaar. Ondertussen kost het meer energie dan zichtbaar is: besluiten worden trager, mensen trekken zich langzaam terug en de samenwerking verliest openheid en vertrouwen.

Ook de leidinggevende is hier onderdeel van. Wie spanning steeds verzacht of snel naar een oplossing stuurt, leert het team ongemerkt dat dit gesprek beter kan wachten.

De vraag die ertoe doet

Een team raakt zijn onderstroom nooit kwijt, want samenwerken levert elke dag nieuwe op. Wat een team wel kan leren, is er eerder en met minder omhaal over te spreken. De vraag is daarom niet óf er een onderstroom is in jouw team. De vraag is hoeveel energie het inmiddels kost om hem niet te benoemen.

Meer weten?

Herken je dit in jouw team of organisatie? Op onze pagina over teamcoaching lees je hoe wij teams begeleiden bij het onder woorden brengen van patronen, spanning en vastgelopen teamdynamiek. Je kunt ook rechtstreeks contact opnemen voor een vrijblijvend gesprek.

Wil je zelf leren systemisch te kijken naar wat er speelt in teams en organisaties? Dat leer je in het driedaagse programma Systemisch Leiderschap.