Hoeveel haaien zwemmen er rond jouw ijsberg?

Wat is de ijsberg in teamdynamiek?

De metafoor van de ijsberg helpt om te begrijpen hoe dat werkt. Boven de waterlijn zien we gedrag. We zien hoe mensen samenwerken, hoe vergaderingen verlopen, welke besluiten worden genomen en hoe collega's met elkaar omgaan.

Onder de waterlijn bevindt zich alles wat dat gedrag beïnvloedt. Overtuigingen, waarden, ervaringen en motieven, maar in teams ook gedeelde geschiedenis, ongeschreven regels, loyaliteiten en verhalen die zich in de loop van de tijd hebben opgebouwd. Juist die minder zichtbare laag bepaalt vaak waarom mensen reageren zoals ze doen.

Aan de oppervlakte lijkt een team misschien prima te functioneren. Het werk wordt gedaan, mensen overleggen met elkaar en de sfeer is goed. Tegelijk kunnen onder de waterlijn spanningen, teleurstellingen of wantrouwen al langere tijd invloed hebben op de samenwerking.

Wat speelt er onder de oppervlakte in teams?

Dat kan waardevol zijn, maar het effect blijft vaak beperkt wanneer de onderliggende dynamiek buiten beeld blijft. Gedrag ontstaat niet op zichzelf. Mensen reageren op eerdere ervaringen, op wat zij als veilig ervaren, op wat in een team wordt beloond en op wat beter onuitgesproken kan blijven.

Daarom onderzoeken wij in teamcoaching altijd ook wat zich onder de waterlijn afspeelt. Welke ervaringen dragen mensen met zich mee? Welke onderwerpen roepen spanning op? Welke patronen zijn zo vanzelfsprekend geworden dat niemand ze nog echt opmerkt?

Pas wanneer die laag zichtbaar wordt, ontstaat er ruimte om te begrijpen waarom bepaald gedrag steeds terugkomt.

Deep Democracy: van kleine vissen naar grote haaien

Binnen Deep Democracy wordt gewerkt met de metafoor van vissen en haaien. De vissen staan voor alles wat nog onder de oppervlakte zwemt: onuitgesproken gedachten, irritaties, emoties, zorgen of minderheidsstandpunten.

Soms worden die vissen wel benoemd, maar krijgen ze weinig aandacht. Een kritische opmerking wordt snel weggewuifd. Een zorg wordt aangehoord, maar er gebeurt vervolgens niets mee. Een afwijkend geluid wordt als lastig ervaren. De vis verdwijnt dan niet. Hij zakt alleen weer terug onder water.

We zagen dat laatst nog bij een team waarin een van de medewerkers, tijdens een teamdag, aangaf zich al langer buitengesloten te voelen bij de besluitvorming. De opmerking werd vriendelijk aangehoord, er werd geknikt, en het gesprek ging verder alsof er niets was gezegd. Pas later die middag, toen de spanning rond een heel ander onderwerp plotseling opliep, werd duidelijk hoeveel gewicht die ene, weggewuifde opmerking eigenlijk had gedragen.

Wanneer dat vaker gebeurt, groeien kleine vissen uit tot grotere vissen. Wanneer mensen onderweg leren dat uitspreken weinig oplevert, groeien kleine vissen uit tot grotere vissen. Irritaties worden frustraties. Mensen trekken zich terug, worden cynischer of zoeken elkaar vaker op buiten het gezamenlijke gesprek. Langzaam ontstaat er meer afstand en groeit een gezamenlijk verhaal over de ander, de leidinggevende of de organisatie.

Uiteindelijk veranderen de vissen in haaien. Dan wordt de onderstroom zichtbaar in hardnekkige weerstand, terugkerende conflicten, sabotage of ander gedrag dat de samenwerking steeds verder onder druk zet.

Gehoord worden als basis voor psychologische veiligheid

Ieder mens wil ervaren dat zijn of haar inbreng ertoe doet. Dat betekent niet dat iedereen altijd zijn zin krijgt. Wel dat iemand merkt dat er werkelijk geluisterd wordt en dat verschillende perspectieven serieus worden meegenomen.

Wanneer mensen zich herhaaldelijk uitspreken zonder dat zij iets van hun inbreng terugzien, verandert hun gedrag. Ze worden voorzichtiger, zeggen minder of zoeken erkenning buiten het gezamenlijke gesprek.

Een leidinggevende kan oprecht vinden dat er ruimte is voor feedback, terwijl het team inmiddels iets anders heeft geleerd. Mensen kijken uiteindelijk niet alleen naar wat er wordt gezegd, maar vooral naar wat er gebeurt nadat iemand zich uitspreekt. Juist daar ontstaat vertrouwen. Of verdwijnt het.

Hoe maak je de onderstroom in een team bespreekbaar?

Om zichtbaar te maken wat onder water speelt, moet de waterlijn als het ware zakken. Dat betekent dat er ruimte ontstaat voor perspectieven die normaal gesproken niet gemakkelijk worden uitgesproken. Voor twijfel, irritatie, verschil van mening en ervaringen die nog steeds invloed hebben op de samenwerking.

Dat vraagt meer dan een rondje waarin iedereen even iets mag zeggen. Het vraagt een gesprek waarin ook ongemakkelijke geluiden welkom zijn. Waar niet direct wordt opgelost, verdedigd of genuanceerd, maar eerst wordt onderzocht wat er werkelijk leeft.

Werkvormen uit Deep Democracy kunnen daarbij helpen. Ze maken zichtbaar welke stemmen veel ruimte krijgen, welke perspectieven minder worden gehoord en welke spanning zich onder de oppervlakte heeft opgebouwd. Juist in die minderheidsstem zit vaak waardevolle informatie voor het team.

In de praktijk kan dat heel concreet zijn. Een team waarin iedereen zegt dat het goed gaat, maar waarin vergaderingen stilvallen zodra een bepaald onderwerp ter sprake komt. Of een leidinggevende die ruimte wil geven, terwijl medewerkers hem toch blijven aankijken bij ieder lastig besluit.

Dat zijn vaak signalen dat er onder de oppervlakte meer speelt dan zichtbaar is.

Waarom onuitgesproken spanning steeds meer invloed krijgt

Spanning hoort bij samenwerken. Verschillen van inzicht, irritatie en ongemak horen bij samenwerken. De vraag is wat een team ermee doet.

Wanneer spanning bespreekbaar wordt, ontstaat er vaak rust. Mensen hoeven minder energie te steken in vermijden, aanpassen of het gesprek achteraf voeren. Er komt meer helderheid over wat er werkelijk speelt en over wat nodig is in de samenwerking.

Wanneer spanning geen plek krijgt, blijft zij invloed houden. Besluiten worden trager, gesprekken oppervlakkiger en het verschil groeit tussen wat mensen werkelijk denken en wat zij hardop zeggen. Wat onder de oppervlakte geen plek krijgt, blijft invloed houden en wordt vaak krachtiger.

De vraag die ertoe doet

De vraag is niet óf er vissen in jouw team zwemmen. De vraag is welke vissen al langere tijd geen aandacht hebben gekregen. Welke inmiddels zijn uitgegroeid tot haaien. En hoeveel energie het team inmiddels besteedt aan het omzeilen van wat eigenlijk al lang besproken zou moeten worden.

Juist daar ligt vaak de sleutel tot beweging. Niet door nog harder te werken aan gedrag of afspraken, maar door samen zichtbaar te maken wat onder de waterlijn al die tijd invloed heeft gehad op de samenwerking.

Werken met Deep Democracy in teamcoaching

Herken je dit in jouw team of organisatie? Wij begeleiden teams en leidinggevenden bij het zichtbaar maken van wat zich onder de oppervlakte heeft ontwikkeld. Met Deep Democracy en andere methodieken onderzoeken we welke patronen, spanningen en onuitgesproken perspectieven invloed houden op de samenwerking.

Op onze pagina over teamcoaching lees je meer over onze manier van werken. Je kunt ook rechtstreeks contact opnemen voor een vrijblijvend gesprek.