Hoe kleine signalen in teams kunnen uitgroeien tot hardnekkige patronen
Blog
5 min leestijd
In ieder team is er, zoals bij een ijsberg, een zichtbare en een minder zichtbare laag. Boven de waterlijn zien we gedrag, besluiten, overlegstructuren en de manier waarop mensen met elkaar samenwerken. Onder de waterlijn spelen gedachten, irritaties, twijfels, emoties, overtuigingen en ervaringen die niet altijd uitgesproken worden. Binnen Deep Democracy worden de signalen die daar rondzwemmen vissen genoemd.
Dat kunnen kleine irritaties zijn, een afwijkende mening, twijfel over een besluit, onvrede over de samenwerking of een ervaring die iemand lastig vindt om bespreekbaar te maken. Interessant wordt het wanneer zo'n signaal wel even boven water komt, maar vervolgens weer verdwijnt. Iemand zegt tijdens een overleg dat hij zich onvoldoende betrokken voelt bij besluiten. Er wordt geknikt, misschien wordt er kort op gereageerd, en daarna gaat het gesprek verder. Een collega spreekt twijfel uit over een verandering, maar hoort vooral waarom die verandering nodig is. Een medewerker benoemt dat de werkdruk al langere tijd te hoog is en krijgt te horen dat iedereen het druk heeft. Het onderwerp is benoemd, maar daarmee nog niet altijd werkelijk gehoord.
Wanneer zo'n signaal werkelijk wordt onderzocht, levert het vaak waardevolle informatie op. Misschien blijkt een besluit minder helder dan gedacht. Misschien laat iemand zien wat anderen wel voelen maar nog niet zeggen. Misschien wordt zichtbaar dat iets uit het verleden nog steeds doorwerkt. Wanneer het signaal weinig ruimte krijgt, verdwijnt het meestal niet. Het zakt terug onder water en kan daar steeds meer betekenis krijgen.
Teams leren niet alleen van wat er formeel wordt afgesproken. Ze leren vooral van wat er in de praktijk gebeurt. Wat gebeurt er wanneer iemand kritiek uit? Wordt er nieuwsgierig naar gevraagd of snel uitgelegd waarom het anders zit? Wat gebeurt er wanneer iemand vertraagt terwijl de rest door wil, wanneer iemand een andere mening heeft dan de leidinggevende of wanneer iemand iets benoemt waar spanning op zit? Die momenten vormen gezamenlijk de cultuur van een team.
Wanneer mensen een paar keer ervaren dat uitspreken weinig oplevert, passen zij hun gedrag daarop aan. Ze zeggen minder, bespreken hun zorgen met één of twee collega's in plaats van in het team, trekken zich terug of worden cynischer. Soms ontstaat langzaam een gezamenlijk verhaal over een collega, een leidinggevende of de organisatie. Sommige vissen groeien uiteindelijk uit tot haaien. Dan wordt de onderstroom zichtbaar in hardnekkige weerstand, terugkerende conflicten, sabotage of ander gedrag dat de samenwerking steeds verder onder druk zet.
We zien in teams regelmatig dat een conflict of stevige weerstand plotseling lijkt te ontstaan. Alsof iemand opeens niet meer mee wil of de sfeer van de ene op de andere dag omslaat. Wanneer we verder terugkijken, blijkt er vaak een voorgeschiedenis te zijn van eerdere signalen die weinig aandacht kregen, besluiten waarover onvrede bestond, een reorganisatie die nooit echt is verwerkt of een periode van hoge werkdruk waarin mensen vooral moesten doorgaan.
Zo bouwt een team geschiedenis op. Wat ooit klein begon, krijgt steeds meer betekenis, omdat mensen nieuwe gebeurtenissen verbinden aan eerdere ervaringen. Een incident staat daardoor zelden helemaal op zichzelf. De vraag wordt dan ook waar het team dit al van kent en welke eerdere ervaringen nog meespelen in wat er nu gebeurt.
Boven de waterlijn zien we gedrag. Mensen worden stil in vergaderingen, besluiten blijven hangen, er ontstaat weerstand, twee collega's vermijden elkaar of dezelfde discussie keert steeds terug zonder dat er werkelijk iets verandert. Onder die zichtbare patronen ligt vaak een laag van ervaringen, aannames, teleurstellingen, loyaliteiten en conclusies die zich in de loop van de tijd hebben gevormd.
Daarom heeft het beperkt effect om alleen aan het zichtbare gedrag te werken. Een team kan nieuwe overlegafspraken maken, feedbackregels formuleren, besluitvorming aanscherpen of rollen verduidelijken. Soms is dat precies wat nodig is. Wanneer onder die afspraken oude ervaringen en onuitgesproken spanning blijven liggen, keert het patroon vaak in een andere vorm terug.
In een team dat we begeleidden vertelde een medewerker tijdens een teamdag dat hij zich al langere tijd buitengesloten voelde bij de besluitvorming. Hij had dit eerder geprobeerd aan te kaarten, maar zijn opmerkingen waren meestal vriendelijk aangehoord waarna het gesprek weer verderging. Tijdens de teamdag bleek hoeveel gewicht die ervaringen inmiddels hadden gekregen. Toen later de spanning rond een ander onderwerp opliep, zijn we teruggegaan naar wat hij eerder had verteld en zijn we daar langer bij gebleven.
Daar werd zichtbaar dat het gevoel van buitensluiting niet op zichzelf stond. Meerdere mensen herkenden momenten waarop zij zich onvoldoende betrokken hadden gevoeld. Anderen zagen juist voor het eerst dat hun manier van besluiten nemen voor collega's een andere uitwerking had dan zij zelf dachten. De spanning kreeg daardoor context en werd informatie over een breder patroon in de samenwerking.
Dat is wat werkelijk horen vraagt: niet meteen verklaren, nuanceren, oplossen of verdedigen, maar eerst onderzoeken wat iemand probeert zichtbaar te maken. Juist daar zit vaak de informatie die het team nodig heeft.
Deep Democracy vertrekt vanuit het idee dat ook de minderheidsstem wijsheid bevat voor het geheel. Afwijkende geluiden kunnen informatie bevatten die verloren gaat wanneer een team te snel richting consensus beweegt.
Wie ziet iets wat anderen nog niet zien? Wie benoemt een risico waar het team liever niet naar kijkt? Wie reageert sterk op een besluit en wat vertelt die reactie over eerdere ervaringen? Wie trekt zich terug en sinds wanneer gebeurt dat? Juist de stemmen die lastig, kritisch of afwijkend lijken, kunnen informatie dragen over iets wat in het grotere geheel aandacht vraagt.
De vraag is niet of er vissen in een team zwemmen, want die zijn er altijd. Interessanter is welke signalen al eerder boven water kwamen, maar weer verdwenen omdat het team er op dat moment onvoldoende plek voor had.
Welke onderwerpen keren steeds terug? Waar valt het gesprek stil? Waar wordt snel een grap over gemaakt? Wat wordt vooral buiten het overleg besproken? Welke gebeurtenissen uit het verleden worden nog steeds genoemd wanneer er iets nieuws gebeurt? En welke reactie in het team lijkt eigenlijk groter dan de situatie van dit moment?
Daar begint vaak het echte onderzoek. Niet bij het zo snel mogelijk veranderen van gedrag, maar bij de vraag wat dat gedrag vertelt over wat er in het team speelt.
Binnen onze teamcoaching onderzoeken we samen met teams wat zichtbaar gebeurt en wat daaronder meespeelt. Met Deep Democracy, systemisch werk en andere methodieken maken we patronen, minderheidsstemmen en gebeurtenissen uit de teamgeschiedenis bespreekbaar.
Op onze pagina over teamcoaching lees je meer over onze manier van werken.
Wil je in jouw team de visjes, vissen en haaien boven water krijgen? Neem dan contact met ons op.
Teamcoaching en teamscan voor teams die willen groeien in samenwerking en werkplezier
Blog
Over de verborgen teamdynamiek onder een prettige samenwerking, en waarom juist daar vaak de sleutel ligt.
Besluitvorming waarin ook de minderheidsstem telt