Hoe gedachten en overtuigingen je gevoel en gedrag beïnvloeden

Oud-profvoetballer Jan van Halst ontdekte dat niet de wedstrijd hem verkrampte, maar het beeld dat hij van zichzelf had. Over hoe overtuigingen bepalen wat je voelt en hoe je reageert.

Jan van Halst en Marion Reijerink

Podcast

Blog

6 min leestijd

Je staat in de file en merkt dat je steeds geïrriteerder raakt. Of je collega reageert kortaf op een vraag en je begint te twijfelen of je iets verkeerd hebt gedaan. We zijn geneigd te denken dat onze gevoelens rechtstreeks worden veroorzaakt door wat er gebeurt. Maar tussen wat we meemaken en wat we voelen, gebeurt iets wat vaak nauwelijks opvalt: we geven betekenis aan de situatie. Die betekenis komt vaak voort uit overtuigingen die we al zo lang met ons meedragen dat we ze niet eens meer als overtuiging herkennen.

Het beeld van de harde speler

In haar podcast over veerkracht sprak Marion Reijerink met oud-profvoetballer Jan van Halst, bekend van FC Twente en Ajax. Beluister hier de volledige aflevering met Jan van Halst.

Jan vertelde openhartig over de speler die hij in het begin van zijn carrière was. Hij schopte, schold en spuugde op het veld. Hij dacht dat dat nodig was om zijn plek te verdienen en een voortrekkersrol in het team te spelen. Het woord verbinden vond hij onzin, want er moest gepresteerd worden. Zo was hij opgegroeid in de kleedkamer. “Dat had ik mezelf helemaal ingeprint,” zegt hij. “Maar eigenlijk ben ik helemaal niet zo.”

Het kantelpunt kwam met schaamte. In een Europacup wedstrijd tegen Bayern München sloeg hij een Duitse tegenstander neer. Hij kreeg een rode kaart, de wedstrijd was live op televisie en hij werd in heel Nederland verketterd. Hij schaamde zich, ook tegenover zijn vrouw, zijn kinderen en zijn ouders. Dit wilde hij niet meer.

Voortdurend bezig met wat anderen vonden

Toen hij ging onderzoeken wat er in hem omging, ontdekte hij nog iets. Doordeweeks kon hij urenlang trainen en zijn lichaam was in topconditie, maar op zondag hield hij een wedstrijd van negentig minuten nauwelijks vol. Hij was snel moe, gespannen en sliep slecht voor wedstrijden.

Als hij om half drie het veld op liep, keek hij naar de tribunes en was hij opgelucht als er weinig publiek zat, want dan konden ze hem ook niet uitfluiten. Hij keek naar de trainer en vroeg zich af wat die zou zeggen als hij een verkeerde pass gaf. Bij de perstribune dacht hij aan wat de journalisten maandag zouden schrijven. Hij had het zelf nauwelijks door, maar zijn aandacht ging voortdurend uit naar zijn omgeving. “Denken voor anderen,” zegt hij in het gesprek, “is de grootste sloper in ons brein.”

Wat hij eigenlijk wilde, was weer het jongetje zijn dat ooit vrij en vol plezier was begonnen met voetballen. Dat gevoel had hij wel op donderdagochtend, bij de leukste training van de week. Dus ging hij oefenen. Een uur voor de wedstrijd ging hij in een donker kamertje in het stadion liggen en speelde hij met zijn ogen dicht die donderdagochtendtraining na. In het begin kon hij het ontspannen gevoel een kwartier vasthouden in de wedstrijd. Na driekwart jaar lukte het hem een hele wedstrijd lang. Hij bleef fanatiek, maar het schoppen was verdwenen en hij had zijn plezier terug.

De vijf G’s: hoe gedachten je gevoel en gedrag beïnvloeden

Jan had veel aan een eenvoudig model, de vijf G’s. Het maakt zichtbaar hoe een gebeurtenis via je gedachten invloed heeft op je gevoel, je gedrag en de gevolgen daarvan.

Gebeurtenis
: Wat gebeurt er feitelijk?
Gedachten
: Welke betekenis geef je aan die gebeurtenis?
Gevoel
: Welke emoties en lichamelijke reacties roept dat op?
Gedrag
: Hoe reageer je vervolgens?
Gevolg
: Wat is het resultaat van je reactie?

De crux zit volgens Jan in de tweede G. Binnen een fractie van een seconde heb je een gedachte over wat er gebeurt, en meestal laat je je daar gewoon door meevoeren. Hij ging daar ook in het dagelijks leven mee oefenen. In zijn Ajax-tijd stond hij ‘s ochtends vaak in de file bij Hilversum. Zag hij die in de verte opdoemen, dan dacht hij meteen dat hij altijd pech had en weer te laat zou komen. Hij kwam chagrijnig aan op het stadion, en dat zagen ze aan hem.

Dus probeerde hij iets anders te denken. Gelukkig, nu kon hij langer naar Edwin Evers op de radio luisteren. Hij moest er zelf om lachen en het lukte lang niet altijd. Maar na een maand reed hij glimlachend de file in en vond hij het bijna jammer als die voorbij was.

Een gedachte kan vluchtig zijn, maar sommige gedachten herhalen we zo vaak dat ze uitgroeien tot overtuigingen. Ze worden een bril waardoor we naar onszelf en de wereld kijken, en waardoor we nieuwe gebeurtenissen steeds opnieuw betekenis geven vanuit wat we al geloven. Een kritische opmerking wordt dan al snel het bewijs dat je niet goed genoeg bent. Een fout wordt veel groter dan de fout zelf, omdat hij raakt aan het beeld dat je van jezelf hebt. Bij Jan was dat het beeld van de harde speler die voortdurend bezig was met wat anderen van hem vonden. Zolang hij daaraan vasthield, reageerde hij op de wedstrijd én op zijn eigen verhaal daarover.

Wanneer gedachten ombuigen niet genoeg is

Jaren later, als directeur van FC Twente in het jaar dat de club degradeerde, merkte Jan dat het niet altijd zo werkt. De club zat diep in de problemen, er waren bedreigingen en er stond politie bij zijn huis om zijn gezin te beschermen. “Als jij politieauto’s voor je deur ziet rijden, kan ik wel proberen te denken: goh, wat gezellig. Maar je weet wel waarvoor ze daar rijden.”e denken: goh, wat gezellig. Maar je weet wel waarvoor ze daar rijden.”

Het raakte een ondergrens. Hij sliep nauwelijks en haalde slaappillen bij de dokter. Ook daar speelde een overtuiging mee, want hij wilde het zinkende schip niet verlaten. Achteraf zegt hij dat hij een half jaar eerder had moeten vertrekken als hij naar zijn lichaam had geluisterd.

Hij gebruikt er een eigen beeld voor. Als iets 97 punten pijn doet en je kunt het met je gedachten terugbrengen naar 50, dan blijft het pijn doen. Maar je kunt wel helderder blijven denken.

Dat onderscheid is belangrijk. Soms helpt het om een gedachte te onderzoeken en te veranderen. Soms begint zelfbegeleiding juist bij het erkennen van wat je voelt en het vermogen om daarbij aanwezig te blijven. Het vraagt bewustzijn om te herkennen wanneer je vastzit in een verhaal over jezelf en wanneer iets werkelijk pijn doet.

In de volledige aflevering vertelt Jan ook over zijn tijd in Expeditie Robinson en over het spanningsveld tussen gevoel en ratio. [Beluister de podcast met Jan van Halst](LINK PODCAST)

Hoe kun je zelf bewuster omgaan met je gedachten?

Merk je de volgende keer dat je sterk reageert op een situatie, sta dan eens stil bij de gedachte die eraan voorafging. Wat is er feitelijk gebeurd, en wat heb je jezelf daarover verteld? Misschien merk je dat je gedachten een heel verhaal hebben gemaakt van iets wat je nog niet zeker weet. Of je ontdekt dat er iets in je geraakt is wat aandacht vraagt, zoals een grens of een oud gevoel dat zich opnieuw aandient. Ook dat is waardevolle informatie.

Jan noemt het brein een spier. Je lichaam wordt ook niet sterker van één training, en zo werkt dit ook. Het vraagt oefening, juist in gewone situaties zoals in de file, in een lastig gesprek of wanneer iemand kritiek op je heeft. En het lukt niet altijd, ook bij Jan niet. “Potverdorie,” denkt hij dan, “ben ik er toch weer ingetrapt.”

Onderzoek je eigen gedachten en overtuigingen

Op zondag 22 november staat Levenskunst op zondag in het teken van de vraag: wie ben je zonder het verhaal dat je over jezelf vertelt? Van 09.00 tot 10.00 uur onderzoeken we met teaching, meditatie en zelfonderzoek hoe we ons met onze verhalen identificeren en wat er gebeurt wanneer je ze begint te doorzien. De live sessie is gratis. Kun je er niet bij zijn, dan kun je daarna de opname aanschaffen en die volgen op een moment dat jou uitkomt.

Meld je aan voor Levenskunst op zondag