Deep Democracy werkvormen

Check-in en check-out

Een check-in is een eenvoudige manier om aan het begin van een bijeenkomst te horen wat er bij mensen speelt. Iedereen krijgt kort het woord, zonder dat er direct op elkaar wordt gereageerd. Daarmee ontstaat niet alleen verbinding, maar krijgt iedere stem vanaf het begin letterlijk een plek in de groep.

Een check-in kan heel open zijn, bijvoorbeeld met de vraag wat iemand nodig heeft om aanwezig te kunnen zijn. Je kunt hem ook gericht inzetten rond het onderwerp van de bijeenkomst. Wat houdt mensen bezig? Welke verwachtingen zijn er? Wat vraagt aandacht voordat je inhoudelijk verder kunt?

Bij een check-out gebeurt iets vergelijkbaars aan het einde. Mensen krijgen ruimte om te benoemen wat zij meenemen, wat nog aandacht vraagt of wat misschien nog niet gezegd is. Daarmee voorkom je dat belangrijke signalen pas na afloop in de wandelgangen naar boven komen.

Het basisgespreksmodel van Deep Democracy

Een belangrijk onderdeel van de Lewis-methode is het basisgespreksmodel. Het helpt groepen om verschillende perspectieven daadwerkelijk te benutten voordat er een besluit wordt genomen.

Het model bestaat uit vier stappen:

1. Verzamel alle invalshoeken. Welke ideeën, ervaringen en perspectieven zijn er?
2. Zoek actief naar het alternatief. Welke andere of afwijkende geluiden zijn er nog?
3. Verspreid het alternatief. Wie herkent iets van dat andere perspectief? Zo voorkom je dat een afwijkende stem aan één persoon blijft kleven.
4. Voeg de wijsheid van de minderheid toe. Wanneer de meerderheid een richting kiest, onderzoek je wat er nodig is om ook de minderheid mee te kunnen nemen in het besluit.

Hiermee ontstaat een ander soort besluitvorming dan wanneer een groep zo snel mogelijk naar overeenstemming zoekt. Verschillen worden niet gladgestreken, maar onderzocht op de informatie die ze bevatten.

Wanneer deze stappen onvoldoende zijn en de spanning dieper zit, kan een vijfde stap nodig zijn: duiken in de onderstroom. Dan verschuift de aandacht van besluitvorming naar wat er tussen mensen of in de groep speelt.

Gesprek op voeten

Het Gesprek op Voeten is een dynamische werkvorm waarbij mensen letterlijk positie innemen in de ruimte. Iemand brengt een perspectief in en anderen die zich daarin herkennen, gaan bij die persoon staan. Vervolgens kunnen nieuwe of andere perspectieven worden ingebracht en beweegt de groep mee.

Daardoor wordt zichtbaar dat een groep zelden uit twee vaststaande kampen bestaat. Mensen kunnen zich herkennen in verschillende perspectieven en gedurende het gesprek van positie veranderen. Een mening wordt zo minder snel gekoppeld aan één persoon.

Het Gesprek op Voeten is bijvoorbeeld bruikbaar wanneer je in korte tijd veel perspectieven wilt ophalen, wanneer een onderwerp verschillende reacties oproept of wanneer een gesprek aan tafel te veel vastzit in bekende posities. De beweging in de ruimte maakt letterlijk zichtbaar wat er in de groep leeft.

Vissen en haaien: signalen uit de onderstroom

Binnen Deep Democracy wordt de metafoor van vissen en haaien gebruikt voor dat wat in een groep aanwezig is, maar nog onvoldoende ruimte heeft gekregen. Een vis kan een afwijkende mening zijn, een irritatie, een zorg, een belang of een ervaring die iemand nog niet heeft uitgesproken.

Wanneer zo'n signaal geen aandacht krijgt, verdwijnt het niet vanzelf. Een kleine vis kan groter worden. Mensen worden voorzichtiger, irritaties nemen toe en gesprekken verplaatsen zich naar de wandelgangen. Uiteindelijk kan de spanning zichtbaar worden in weerstand, cynisme, conflict of sabotage. De vis is dan als het ware een haai geworden.

Het interessante aan deze metafoor is dat je daardoor anders naar lastig gedrag kunt kijken. In plaats van alleen te reageren op wat iemand doet, kun je onderzoeken welke informatie in dat gedrag verborgen zit. Wat heeft eerder geen plek gekregen? Welk geluid is onvoldoende gehoord? En wat probeert via het gedrag alsnog zichtbaar te worden?

In het artikel Hoeveel haaien zwemmen er rond jouw ijsberg? lees je uitgebreider over vissen, haaien en de onderstroom in teams.

De sabotagelijn: herkennen hoe spanning zich ontwikkelt

De sabotagelijn maakt zichtbaar hoe niet-gehoorde spanning zich binnen een groep kan ontwikkelen. Wanneer mensen ervaren dat hun perspectief onvoldoende ruimte krijgt, kan dat zich eerst heel subtiel uiten. Bijvoorbeeld in grapjes, smoesjes, sarcasme of gesprekken buiten de vergadering.

Wanneer er niets met die signalen gebeurt, kan de spanning verder oplopen. Communicatie verslechtert, mensen haken af, vertragen processen of gaan besluiten minder actief ondersteunen. Uiteindelijk kan dit uitgroeien tot openlijke tegenwerking of een conflict dat nauwelijks nog over het oorspronkelijke onderwerp lijkt te gaan.

De sabotagelijn helpt om dit gedrag eerder te herkennen als informatie over wat er in de groep speelt. Juist de kleine signalen zijn interessant. Ze kunnen erop wijzen dat er iets onder de oppervlakte aanwezig is waarvoor in het gezamenlijke gesprek nog onvoldoende ruimte bestaat.

Daarmee sluit de sabotagelijn nauw aan bij het onderscheid tussen bovenstroom en onderstroom in teams. Wat boven water zichtbaar wordt in gedrag, kan zijn oorsprong hebben in iets wat veel eerder onder water is ontstaan.

Het niet-gevoerde gesprek

Soms is de spanning in een groep inmiddels zo groot dat ophalen van perspectieven niet meer voldoende is. Mensen hebben standpunten ingenomen, gesprekken herhalen zich of een onderwerp wordt juist zorgvuldig vermeden. Dan kan het nodig zijn om het gesprek te voeren dat de groep tot dan toe uit de weg is gegaan.

Binnen Deep Democracy is het niet-gevoerde gesprek een gestructureerde manier om met zo'n conflict te werken. De tegenstellingen worden expliciet gemaakt en mensen krijgen ruimte om uit te spreken wat werkelijk gezegd wil worden. Dit wordt ook wel ‘pijlen gooien’ genoemd.

Dat vraagt om zorgvuldige begeleiding en duidelijke afspraken over de manier waarop het gesprek wordt gevoerd. Het doel is om de spanning niet verder toe te dekken, maar de informatie die erin besloten ligt beschikbaar te maken voor de groep.

Wanneer het conflict voldoende is onderzocht, verschuift de aandacht weer naar de oorspronkelijke vraag. Wat weten we nu wat we eerder niet wisten? Wat is er veranderd? En wat betekent dat voor hoe we verdergaan?