Veel teams willen een feedbackcultuur. Maar vaak gaat het niet alleen over feedback. Het gaat ook over de moed om elkaar aan te spreken. En over wat er gebeurt als iemand dat daadwerkelijk doet.
Blog
7 min leestijd
Stel: een teamlid komt structureel te laat bij vergaderingen. Iedereen ergert zich eraan. Niemand zegt iets. Tot het opduikt in een functioneringsgesprek, als zijdelingse opmerking tijdens een teamuitje, of als irritatie die er opeens uitkomt in flinke botsing. Dan wordt er gezegd: we moeten beter feedback leren geven.
Maar is dat wat er nodig was? Betere feedback? Of was er iemand nodig die benoemde wat het gedrag met het team deed, voordat de irritatie ondergronds ging?
Feedback geven en aanspreken worden in organisaties vaak door elkaar gehaald. Dat is begrijpelijk, want bij beide geef je iets terug over het gedrag van de ander. Toch maakt het uit vanuit welke intentie je dat doet.
Bij ontwikkelgerichte feedback staat het leren van de ander centraal. Je geeft iets terug omdat het de ander helpt om zich verder te ontwikkelen. Het werkt het best in een context waarin iemand openstaat om te leren, bijvoorbeeld in een oefening, intervisie of ontwikkelgesprek. Aanspreken gaat over gedrag dat effect heeft op jou, op het team, op de kwaliteit van het werk of op de onderlinge samenwerking. Je benoemt dat effect omdat het vraagt om verantwoordelijkheid.
Feedback zegt: dit zie ik jou doen, misschien helpt het je om je hierin verder te ontwikkelen. Aanspreken zegt: dit gedrag heeft effect op ons, en daar moeten we iets mee. Dat onderscheid klinkt misschien subtiel maar het maakt veel uit.
Veel modellen die in feedbacktrainingen worden gebruikt, gaan in de praktijk niet alleen over feedback. Dat herken ik ook in de 4 G's, een model waar ik zelf jarenlang mee heb gewerkt: gedrag, gevoel, gevolg en gewenst gedrag. Het helpt om concreet te maken wat je ziet, wat dat met je doet, welk effect het heeft en wat je anders wilt.
Maar als je het model gebruikt om iemand duidelijk te maken welk effect zijn gedrag heeft en wat je anders wilt, ben je in feite bezig met aanspreken. En juist daar merkte ik in trainingen dat het ingewikkeld werd.
Deelnemers konden vaak prima formuleren wat ze wilden zeggen. Totdat de ander zich na de laatste stap toch ging verdedigen, boos werd of met een tegenverwijt kwam. Dan zag je mensen terugtrekken, harder overtuigen of hun boodschap zo voorzichtig formuleren dat er weinig meer van overbleef.
Je kunt de 4 G's dus uitstekend beheersen en alsnog moeite hebben om iemand werkelijk aan te spreken. Want het lastige zit vaak niet in het formuleren van de boodschap, maar in wat er gebeurt zodra die boodschap aankomt.
Inmiddels werk ik meer vanuit verbindende communicatie, niet als vervanging maar als verdieping. Het helpt om eerlijk te spreken zonder de verbinding te verliezen: je benoemt niet alleen gedrag en effect, maar onderzoekt ook wat eronder ligt. Welke behoefte wordt geraakt? Welke waarde staat op het spel?
Wat ik daarin belangrijk vind, is dat je ruimte maakt voor beide perspectieven. Je kunt duidelijk zijn over wat gedrag met jou doet en tegelijkertijd nieuwsgierig blijven naar wat er bij de ander speelt. Misschien heeft diegene een heel andere ervaring van de situatie. Misschien was de intentie goed, terwijl het effect voor jou vervelend was. Dat kan allebei waar zijn.
Juist wanneer iemand zich verdedigt, het gedrag verklaart of anders naar de situatie kijkt, wordt het interessant. Kun je werkelijk luisteren zonder je eigen punt kwijt te raken? Kun je erkennen wat er bij de ander speelt en tegelijkertijd blijven staan voor wat jij belangrijk vindt?
Dat vraagt meer dan het correct toepassen van een gespreksmodel.
Terug naar dat teamlid dat te laat komt. De eerste vraag is niet: hoe zeg ik dit op een nette manier? De vraag is: waarom zeggen we het niet? Wat maakt dat dit team dit niet bespreekt? Wat gebeurt er als iemand zegt: ik heb hier last van? Wordt dat serieus genomen, of weggerelativeerd? Kan iemand verantwoordelijkheid nemen voor het effect van zijn of haar gedrag, zonder meteen in verdediging te schieten? En kan degene die aanspreekt blijven staan, ook als de ander geraakt reageert?
Aanspreken vraagt dat je eigenaar wordt van wat je ziet en wat je nodig hebt, dat je concreet bent over gedrag en effect, en dat je niet stopt op het moment dat de ander zegt: "Zo bedoelde ik het niet", of "Dat doe jij zelf ook", of gewoon "Ik had het druk."
Blijf je dan bij je punt? Of trek je je terug? Ga je harder je best doen om de ander te overtuigen? Of kun je luisteren naar wat er gezegd wordt en tegelijkertijd het gesprek voeren dat je wilde voeren?
Dát is het stuk dat in trainingen het vaakst onderbelicht blijft. Mensen oefenen met het formuleren van een boodschap, zelden met wat er daarna gebeurt. Terwijl daar juist de spanning zit.
En in teams speelt vaak nog iets anders mee. Misschien heeft iemand al eerder geprobeerd iets bespreekbaar te maken, maar werd er weinig mee gedaan. Misschien is er een ongeschreven regel dat je elkaar niet afvalt. Of misschien reageert de leidinggevende zelf defensief wanneer iemand hem of haar aanspreekt.
Teams leren snel wat wel en niet bespreekbaar is. En wie een paar keer merkt dat eerlijkheid gedoe oplevert, houdt de volgende keer zijn mond.
Als ik met een leidinggevende of HR-professional spreek over een feedbacktraject, is mijn eerste vraag altijd: wat wil je eigenlijk leren?
Willen jullie elkaar helpen ontwikkelen? Dan is ontwikkelgerichte feedback een goede insteek: je oefent met waarnemen, spiegelen, versterken en een concrete ontwikkelstap benoemen.
Of blijft gedrag onbesproken dat effect heeft op het team? Dan gaat het over aanspreken: je oefent met begrenzen, eigenaarschap nemen, omgaan met de reactie van de ander en samen afspraken maken.
Dat zijn twee verschillende leervragen, die ook een andere aanpak vragen. Door ze door elkaar te halen, loop je het risico dat je mensen iets leert wat het werkelijke probleem niet oplost.
Er is nog een laag die vaak meespeelt: vanuit welke plek wordt het gesprek gevoerd? Een leidinggevende heeft vanuit zijn rol een formele verantwoordelijkheid om feedback te geven en medewerkers aan te spreken. Tussen collega's is die plek minder vanzelfsprekend. Horizontale feedback vraagt meestal om toestemming of een duidelijke leercontext. Horizontaal aanspreken vraagt iets anders: de bereidheid om naast elkaar verantwoordelijkheid te nemen voor het effect van gedrag op de samenwerking.
Juist daar wordt het spannend. Want wie ben ik om hier iets van te zeggen? En wat gebeurt er met onze verhouding als ik dat doe?
In sommige teams spreekt iedereen elkaar gemakkelijk aan. In andere teams is het bijna ondenkbaar om iets te zeggen tegen die ene ervaren collega, of tegen de leidinggevende. Dat heeft lang niet altijd met individuele vaardigheden te maken. Ook de geschiedenis van het team, de onderlinge verhoudingen en de ongeschreven regels bepalen hoeveel ruimte mensen ervaren om zich uit te spreken.
Een team dat wel feedback organiseert maar elkaar niet aanspreekt, blijft vriendelijk aan de oppervlakte. De irritaties gaan ondergronds en komen er later uit, groter, harder of indirecter. Een team dat alleen aanspreekt maar geen ruimte maakt voor leren, kan hard en correctief worden.
Volwassen samenwerking vraagt beide: de bereidheid om elkaar te helpen ontwikkelen én de moed om gedrag te benoemen wanneer het effect heeft.
Maar het vraagt ook dat je aangesproken kunt worden. Dat je kunt luisteren naar iets wat je liever niet hoort, zonder jezelf onmiddellijk te verdedigen. Dat je kunt verdragen dat een ander last heeft van jouw gedrag, ook als je het goed bedoelde. En dat je samen verantwoordelijkheid neemt voor wat er tussen jullie gebeurt.
Een echte feedbackcultuur begint niet met een model of een training, maar met de bereidheid om de gesprekken te voeren die ertoe doen. Ook wanneer het schuurt. Daar begint voor mij het echte werk in teams: niet bij het aanleren van een model, maar bij het leren verdragen van het gesprek dat gevoerd moet worden.
In teamcoaching werken we aan gesprekstechnieken én aan de laag daaronder: wat maakt dat mensen zich inhouden, om elkaar heen bewegen of pas iets zeggen als de spanning is opgelopen?
Wij begeleiden teams om eerlijker te kijken naar wat er speelt, elkaar aan te spreken zonder de verbinding te verliezen en verantwoordelijkheid te nemen voor het effect van gedrag. Daarbij oefenen we ook met wat er gebeurt wanneer het spannend wordt, zodat gesprekken die eerder werden vermeden daadwerkelijk gevoerd kunnen worden.
Teamcoaching en teamscan voor teams die willen groeien in samenwerking en werkplezier
Heb je een ontwikkelingsbehoefte in je organisatie, dan inventariseren wij of training en/of coaching daarvoor de passende interventie is.
Blog
Spanning in een team herken je vaak al voordat iemand haar benoemt. Ontdek welke signalen wijzen op een verstoorde teamdynamiek, wat er onder de oppervlakte kan spelen en wat een team nodig heeft om verder te komen.